Ο «ΑΓΙΟΣ ΣΑΛΩΝΩΝ ΗΣΑΙΑΣ» ΤΟΥ ΘΕΟΔΩΡΗ ΓΚΟΥΜΑ
Η πορεία ενός βιβλίου από την προσωπική έρευνα στη δημόσια ιστορική μνήμη
Υπάρχουν βιβλία που γράφονται για να προσθέσουν έναν ακόμη τίτλο σε μια βιβλιοθήκη. Υπάρχουν όμως και βιβλία που ξεκινούν από μια βαθύτερη ανάγκη: την αναζήτηση, τη διάσωση και την ανάδειξη της ιστορικής μνήμης ενός τόπου και των ανθρώπων του.
Στην κατηγορία αυτή εντάσσεται το έργο του δημοσιογράφου και συγγραφέα Θεοδωρή Γκούμα, «Ο Άγιος Σαλώνων Ησαΐας», αφιερωμένο στον Επίσκοπο Σαλώνων Ησαΐα, μια από τις σημαντικές μορφές της Φωκίδας και της Ελληνικής Επανάστασης του 1821.
Ο ίδιος ο Γκούμας έχει αποσαφηνίσει ότι δεν επιχείρησε να παρουσιάσει μια ακαδημαϊκή ιστορική πραγματεία. Η προσέγγισή του είναι αυτή του δημοσιογράφου που πραγματοποιεί ιστορικό ρεπορτάζ, αναζητώντας πηγές, μαρτυρίες και στοιχεία και επιχειρώντας να τα συνθέσει σε μια ευρύτερη αφήγηση.
Η πραγματική πορεία, όμως, ενός βιβλίου δεν κρίνεται μόνο από την πρόθεση του συγγραφέα. Κρίνεται και από τον τρόπο με τον οποίο το υποδέχθηκαν οι αναγνώστες, οι συγγραφείς, οι θεσμοί και οι άνθρωποι που το μελέτησαν.
Και στην περίπτωση του «Αγίου Σαλώνων Ησαΐα» υπάρχει ένα αξιοσημείωτο σώμα τέτοιων μαρτυριών.
Η έκδοση από τον Δήμο Δελφών
Ιδιαίτερη θέση στην ιστορία του βιβλίου έχει η απόφασή του να εκδοθεί από τον Δήμο Δελφών.
Ο τότε δήμαρχος Δελφών Αθανάσιος Παναγιωτόπουλος προλογίζει το έργο και αναφέρεται στην έκδοσή του από τον Δήμο ως την κατάληξη μιας μακράς προσπάθειας αλλά και ως την αρχή μιας μεγαλύτερης πρόκλησης.
Ο Παναγιωτόπουλος παρουσιάζει τον Θεοδωρή Γκούμα ως δημοσιογράφο – ερευνητή και υπογραμμίζει τη σημασία της εργασίας του για την έρευνα και την ιστοριογραφία του 1821.
Ιδιαίτερα χαρακτηριστική είναι η αναφορά του ότι ο Γκούμας καταθέτει τα επιχειρήματά του έπειτα από «έρευνα και αντιπαραβολή πολλαπλών πηγών», μεταξύ των οποίων, όπως αναφέρει ο δήμαρχος, και πηγές που δεν είχαν δημοσιευθεί μέχρι τότε.
Ο ίδιος πρόλογος αναφέρεται σε ζητήματα που ξεπερνούν το στενό βιογραφικό πλαίσιο του Ησαΐα: τις Λατινικές Επισκοπές των Σαλώνων, τις σχέσεις Ορθοδόξων και Καθολικών, το Οικουμενικό Πατριαρχείο, το Βατικανό, την οθωμανική περίοδο και τη διαμόρφωση της Άμφισσας και της ευρύτερης περιοχής.
Και σε ένα χαρακτηριστικό σημείο του προλόγου ο Παναγιωτόπουλος επισημαίνει ότι το έργο, παρότι διαβάζεται σε σημεία σαν ιστορικό μυθιστόρημα, «δεν είναι, αφού πρόκειται για καθαρά ερευνητική εργασία».
Ο πρόλογος καταλήγει με μια ιδιαίτερα θερμή αποτίμηση του κεντρικού προσώπου του έργου:
«Ο εκ Δεσφίνης Δεσπότης Σαλώνων Ησαΐας είναι μεγάλος Ήρωας και Άγιος! Ο Άγιος Σαλώνων Ησαΐας!»
Ο πρόλογος του Νίκου Γκελεστάθη
Το βιβλίο προλογίζει επίσης ο Νικόλαος Αν. Γκελεστάθης, τέως βουλευτής Φωκίδας και τέως υπουργός.
Ο Γκελεστάθης δηλώνει ότι προλογίζει με ιδιαίτερη χαρά το βιβλίο και εκφράζει την πεποίθηση ότι αξίζει:
«την καλύτερη θέση στη βιβλιοθήκη μας αλλά και στην καρδιά μας.»
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει ο τρόπος με τον οποίο αξιολογεί τη δουλειά του Γκούμα. Αναφέρεται στη δημοσιογραφική του πένα και στην προσπάθειά του να παρουσιάσει συνολικά και με πλούσιο υλικό τη ζωή και τη δράση του Ησαΐα.
Ο πρόλογος του Γκελεστάθη αποτελεί επομένως ακόμη μία μαρτυρία για το γεγονός ότι το έργο έγινε αντιληπτό όχι απλώς ως μια αφήγηση γύρω από ένα ιστορικό πρόσωπο, αλλά ως αποτέλεσμα δημοσιογραφικής έρευνας και συγγραφικής εργασίας.
Η επιστολή του Αρχιεπισκόπου Ιερωνύμου
Σημαντικό τεκμήριο της υποδοχής του βιβλίου αποτελεί και η επιστολή του Αρχιεπισκόπου Αθηνών και Πάσης Ελλάδος Ιερωνύμου Β΄, της 28ης Ιανουαρίου 2020.
Ο Αρχιεπίσκοπος, απευθυνόμενος στον συγγραφέα, χαρακτηρίζει το έργο:
«απόσταγμα γνώσης και συστηματικής έρευνας»
και αναφέρεται στην ιστορική και εκκλησιαστική προσωπικότητα του Ησαΐα με ιδιαίτερα θερμά λόγια.
Η σημασία της επιστολής δεν έγκειται μόνο στην ιδιότητα του υπογράφοντος, αλλά και στο γεγονός ότι πρόκειται για συγκεκριμένο, επώνυμο και χρονολογημένο έγγραφο, το οποίο αποτυπώνει την προσωπική αξιολόγηση του βιβλίου από τον Αρχιεπίσκοπο.
Η επιστολή του Μητροπολίτη Ιερεμία
Ακόμη πιο αναλυτική είναι η επιστολή του Μητροπολίτη Γόρτυνος και Μεγαλοπόλεως Ιερεμία, με ημερομηνία 10 Απριλίου 2020.
Ο Μητροπολίτης χαρακτηρίζει το έργο:
«μία επιστημονική μελέτη και έρευνα»
και συνδέει την ποιότητά του με την αναζήτηση ιστορικών στοιχείων και τις συγγραφικές ικανότητες του Γκούμα.
Παράλληλα, επισημαίνει τον πλούτο του περιεχομένου του βιβλίου, καθώς αυτό δεν περιορίζεται στην ιστορική αφήγηση, αλλά περιλαμβάνει στοιχεία θρησκευτικού, πατριωτικού, κοινωνικού και τοπικού χαρακτήρα.
Ιδιαίτερα χαρακτηριστική είναι η αποτίμησή του ότι το βιβλίο μπορεί να λειτουργήσει ως ένα είδος «μικράς εγκυκλοπαίδειας» των ιστορικών μνημείων και ηθών της Φωκίδας πριν και κατά την Επανάσταση του 1821.
Ο Μητροπολίτης αναφέρεται επίσης στην παρουσία του βιβλίου στη Μητροπολιτική Εκκλησιαστική Βιβλιοθήκη.
Η θετική κρίση του συγγραφέα Γεωργίου Η. Γκούμα
Μια διαφορετική φωνή έρχεται από τον συγγραφέα Γεώργιο Η. Γκούμα, από τη Βυρώνεια Σερρών.
Στην επαινετική επιστολή του, της 27ης Φεβρουαρίου 2020, αναφέρεται με ιδιαίτερα θερμά λόγια στο έργο και στη δουλειά του Θεοδωρή Γκούμα.
Μιλά για την ιστορική «σκαπάνη» του συγγραφέα και επαινεί την αναζήτηση στοιχείων που, κατά την κρίση του, φωτίζουν σημαντικές πτυχές της ιστορίας της Φωκίδας και των πρωταγωνιστών της.
Η συγκεκριμένη επιστολή έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή προέρχεται από άλλον συγγραφέα και αναγνώστη του βιβλίου, και όχι από πρόσωπο που συμμετείχε στην έκδοσή του.
Ο Βαγγέλης Μυταράς: «προϊόν ενδελεχούς έρευνας»
Σε αυτή την εικόνα προστίθεται και η θετική παρουσίαση του Βαγγέλη Μυταρά, η οποία δημοσιεύθηκε στις 27 Μαΐου 2020, με τίτλο:
«Ο απολογισμός του εγκλεισμού και “ο Άγιος Σαλώνων Ησαΐας”».
Ο Μυταράς χαρακτηρίζει τον Θεοδωρή Γκούμα:
«τον έγκριτο δημοσιογράφο – ερευνητή, αλλά και αξιαγάπητο συμπατριώτη μας».
Για το βιβλίο σημειώνει χαρακτηριστικά:
«Είναι ένα προϊόν ενδελεχούς έρευνας».
Σύμφωνα με την παρουσίασή του, η έρευνα του Γκούμα πραγματοποιήθηκε σε βάθος χρόνου και έφερε στο φως λεπτομέρειες από τη ζωή του Ησαΐα.
Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η τελική του αποτίμηση:
«ο αναγνώστης αντιλαμβάνεται ότι έχει μπροστά του ένα έργο ιδιαίτερα μεγάλης αξίας για την εθνική, αλλά και την τοπική μας Ιστορία.»
Και καταλήγει:
«Το παραπάνω έργο του συγγραφέα – ερευνητή Θεοδώρου Γκούμα είναι προσφορά στον αγαπημένο του τόπο και δεν πρέπει να λείπει από την βιβλιοθήκη κανενός Φωκέα.»
Η παρουσίαση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία στο συνολικό σώμα των τεκμηρίων, επειδή αποτελεί αυτοτελή δημοσιευμένη παρουσίαση και όχι πρόλογο ή συνοδευτικό κείμενο της έκδοσης.
Ένα βιβλίο που συμμετείχε στον διαγωνισμό της Ακαδημίας Αθηνών
Ο «Άγιος Σαλώνων Ησαΐας» συμμετείχε επίσης στον διαγωνισμό για το Α΄ Βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών το 2020.
Η συμμετοχή ασφαλώς δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως βράβευση — δεν είναι αυτό.
Αποτελεί όμως ένα ακόμη στοιχείο της διαδρομής του έργου και της επιλογής του συγγραφέα να υποβάλει το βιβλίο στην κρίση ενός κορυφαίου πνευματικού θεσμού.
Από το προσωπικό έργο στη δημόσια πολιτιστική περιουσία
Η ιστορία του «Αγίου Σαλώνων Ησαΐα» αποκτά ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον από τη στιγμή που ο Θεοδωρής Γκούμας αποφάσισε να παραχωρήσει ανιδιοτελώς στον Δήμο Δελφών τόσο το έργο όσο και τα εις αεί δικαιώματά του.
Με τον τρόπο αυτό το βιβλίο πέρασε από τη σφαίρα της προσωπικής δημιουργίας στη σφαίρα της δημόσιας πολιτιστικής περιουσίας, σύμφωνα με τα στοιχεία που έχουν δοθεί για την παραχώρηση.
Η επιλογή αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για ένα έργο που ασχολείται με την ιστορική μνήμη ενός συγκεκριμένου τόπου.
Ο συγγραφέας δεν κράτησε το έργο αποκλειστικά ως προσωπική πνευματική ιδιοκτησία, αλλά το συνέδεσε με τον Δήμο Δελφών και με τη δυνατότητα να παραμείνει στη διάθεση των επόμενων γενεών.
Η Πολεμική Συλλογή και το Μουσείο Ελληνικής Επανάστασης
Η προσφορά του Γκούμα στη διατήρηση της ιστορικής μνήμης δεν περιορίζεται στο βιβλίο.
Έχει προσφέρει την Πολεμική του Συλλογή στον Δήμο Δελφών, η οποία εκτίθεται στο Μουσείο Ελληνικής Επανάστασης στην Άμφισσα.
Τα εγκαίνια του Μουσείου συνδέθηκαν με την παρουσία του τότε Προέδρου της Ελληνικής Δημοκρατίας Προκοπίου Παυλοπούλου.
Η πράξη αυτή συμπληρώνει την εικόνα ενός ανθρώπου που δεν ασχολήθηκε μόνο με την καταγραφή της ιστορίας μέσα από τη συγγραφή, αλλά συνέβαλε και στη διάσωση και δημόσια παρουσίαση ιστορικού υλικού.
Τι δείχνουν όλα αυτά;
Όταν συγκεντρώσει κανείς τα διαθέσιμα τεκμήρια, προκύπτει μια εικόνα που δεν μπορεί να αποτυπωθεί μέσα από μία μόνο κριτική ή μία μόνο άποψη.
Το βιβλίο έχει:
- προλογηθεί από τον Νίκο Γκελεστάθη, τέως υπουργό και βουλευτή Φωκίδας,
- προλογηθεί από τον Αθανάσιο Παναγιωτόπουλο, δήμαρχο Δελφών,
- εκδοθεί από τον Δήμο Δελφών,
- λάβει την επαινετική αναφορά του Αρχιεπισκόπου Ιερωνύμου Β΄,
- λάβει ιδιαίτερα θετική αξιολόγηση από τον Μητροπολίτη Ιερεμία,
- αξιολογηθεί θετικά από τον συγγραφέα Γεώργιο Η. Γκούμα,
- παρουσιαστεί θετικά από τον Βαγγέλη Μυταρά,
- συμμετάσχει στον διαγωνισμό για το Α΄ Βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών το 2020,
- και, σύμφωνα με τα στοιχεία που έχουν παραχωρηθεί, τα δικαιώματα του έργου έχουν δωρηθεί στον Δήμο Δελφών.
Το σύνολο αυτό δεν σημαίνει ότι το βιβλίο είναι υπεράνω κριτικής. Κανένα ιστορικό ή δημοσιογραφικό έργο δεν είναι.
Ούτε σημαίνει ότι οι θετικές κρίσεις αποτελούν από μόνες τους επιστημονική πιστοποίηση κάθε επιμέρους ιστορικού ισχυρισμού.
Σημαίνει όμως κάτι απολύτως συγκεκριμένο:
ο «Άγιος Σαλώνων Ησαΐας» έχει τύχει μιας ευρείας και πολυφωνικής θετικής υποδοχής από πρόσωπα διαφορετικών ιδιοτήτων και από θεσμούς διαφορετικού χαρακτήρα.
Και αυτό είναι ένα ιστορικό γεγονός της ίδιας της διαδρομής του βιβλίου.
Η κριτική και η θέση της
Ένα βιβλίο, φυσικά, μπορεί να κριθεί θετικά ή αρνητικά. Η κριτική είναι αναπόσπαστο μέρος του δημόσιου διαλόγου και ένα έργο που φιλοδοξεί να ασχοληθεί με την ιστορία οφείλει να αντέχει στην κριτική.
Ακριβώς γι’ αυτό δεν υπάρχει λόγος να απαντηθεί κάθε αρνητική άποψη με προσωπική αντιπαράθεση.
Η ουσία βρίσκεται αλλού:
στην παράθεση των πηγών, των τεκμηρίων, της πορείας του βιβλίου και της υποδοχής του.
Ο αναγνώστης είναι ο τελικός κριτής.
Μπορεί να συμφωνήσει ή να διαφωνήσει με τον συγγραφέα. Μπορεί να θεωρήσει κάποια συμπεράσματα πειστικά και άλλα όχι. Μπορεί να αγαπήσει το βιβλίο ή να το απορρίψει.
Αυτό όμως προϋποθέτει ότι το βιβλίο θα κριθεί για αυτό που πραγματικά είναι και για αυτό που πραγματικά επιχείρησε να κάνει.
Ο Θεοδωρής Γκούμας επέλεξε τη ματιά του δημοσιογράφου και του ιστορικού ερευνητή-ρεπόρτερ. Η δική του προσπάθεια ήταν να αναζητήσει στοιχεία, να φωτίσει πρόσωπα και γεγονότα και να φέρει στο αναγνωστικό κοινό μια ιστορική προσωπικότητα που βρίσκεται βαθιά συνδεδεμένη με τη Φωκίδα και την Επανάσταση του 1821.
Τα τεκμήρια μένουν
Τελικά, ίσως αυτό είναι το ουσιαστικότερο συμπέρασμα.
Οι προσωπικές κρίσεις έρχονται και παρέρχονται. Οι αντιπαραθέσεις επίσης.
Τα έγγραφα, οι πρόλογοι, οι επιστολές, οι δημοσιευμένες παρουσιάσεις, οι θεσμικές αποφάσεις και οι δωρεές, όμως, παραμένουν.
Και στην περίπτωση του «Αγίου Σαλώνων Ησαΐα», αυτά τα τεκμήρια καταγράφουν μια ιδιαίτερη διαδρομή:
από την προσωπική έρευνα ενός δημοσιογράφου,
στη συγγραφή ενός βιβλίου,
στη θετική υποδοχή από πολιτικούς, αυτοδιοικητικούς, εκκλησιαστικούς και συγγραφείς,
στην έκδοση από τον Δήμο Δελφών,
και τελικά στην παραχώρηση του έργου και των δικαιωμάτων του στη δημόσια πολιτιστική περιουσία.
Αυτό είναι πλέον μέρος της ιστορίας του ίδιου του βιβλίου.
Και ίσως η καλύτερη απάντηση σε κάθε διαφορετική άποψη να μην είναι μια νέα αντιπαράθεση, αλλά η παρουσίαση όλων των τεκμηρίων και η ελεύθερη κρίση του αναγνώστη.
Ο «Άγιος Σαλώνων Ησαΐας» έχει τη δική του διαδρομή. Και η διαδρομή αυτή αξίζει να καταγραφεί.